Dies irae

Dies irae (= dag van toorn) zijn de beroemde eerste woorden van de sequentia uit de Latijnse mis der overledenen van de buitengewone vorm van de rooms-katholieke eredienst, waarmee ook meestal naar de gehele sequentia wordt verwezen. In de gewone vorm van de rooms-katholieke eredienst wordt het Dies Irae gezongen of gelezen als hymne in het Getijdengebed in de 34e week door het jaar. Ten gevolge van liturgische bepalingen van het Tweede Vaticaanse Concilie is het Dies irae echter formeel uit de rooms-katholieke dodenmis geschrapt.

De tekst, die ontstond in de 13e eeuw (? door Thomas van Celano, ± 1250), wordt beheerst door angst en huiver voor Gods laatste oordeel over de overledenen, en wordt omwille van die lugubere sfeer niet vaak meer uitgevoerd in de eigentijdse uitvaartliturgie. Verschillende componisten hebben er evenwel schitterende muziek voor geschreven, en het thema van de oorspronkelijke Gregoriaanse versie heeft veel andere componisten tot in onze tijd geïnspireerd bij het schrijven van (profane) muziek al dan niet met een lugubere achtergrond. Onder meer Berlioz in zijn Symphonie fantastique, Saint-Saëns in de Danse Macabre en in de Derde Symfonie, Mahler in zijn Tweede Symfonie, Franz Liszts Totentanz is een reeks variaties geheel gebaseerd op het openingsthema van het Dies Irae. Het kopmotief van het Dies irae-thema treedt altijd wel op in welke compositie van Sergej Rachmaninov dan ook en geldt als zijn motto als scheppend kunstenaar.

Tot de bekendere Dies Irae behoren die van Wolfgang Amadeus Mozart, Requiem in d-klein, KV 626 uit 1791 en die van Giuseppe Verdi uit 1874, deze worden vooral gekenmerkt door harde, snelle muziek, vooral het begin van Verdi's Dies Irae.

Tekst

Dies irae, dies illa

Solvet saeclum in favilla,

Teste David cum Sibylla.

Quantus tremor est futurus,

Quando judex est venturus,

Cuncta stricte discussurus!

Tuba mirum spargens sonum

Per sepulcra regionum,

Coget omnes ante thronum.

Mors stupebit et natura,

Cum resurget creatura,

Judicanti responsura.

Liber scriptus proferetur,

In quo totum continetur,

Unde mundus judicetur.

Judex ergo cum sedebit,

Quidquid latet apparebit.

Nil inultum remanebit.

Quid sum miser tunc dicturus?

Quem patronum rogaturus,

Cum vix justus sit securus?

Rex tremendae majestatis

qui salvandos salvas gratis

salva me, fons pietatis

Recordare, Jesu pie,

Quod sum causa tuae viae:

Ne me perdas illa die.

Quaerens me, sedisti, lassus;

Redemisti crucem passus;

Tantus labor non sit cassus.

Juste Judex ultionis,

Donum fac remissionis

Ante diem rationis.

Ingemisco tanquam reus,

Culpa rubet vultus meus;

Supplicanti parce, Deus.

Qui Mariam absolvisti,

Et latronem exaudisti,

Mihi quoque spem dedisti.

Preces meae non sunt dignae,

Sed tu, bonus, fac benigne,

Ne perenni cremer igne.

Inter oves locum praesta,

Et ab haedis me sequestra,

Statuens in parte dextra.

Confutatis maledictis

Flammis acribus addictis,

Voca me cum benedictis.

Oro supplex et acclinis,

Cor contritum quasi cinis,

Gere curam mei finis.

Lacrimosa dies illa,

Qua resurget ex favilla

Judicandus homo reus.:

Huic ergo parce, Deus:

Pie Jesu Domine:

Dona eis requiem. Amen.

Dag der toorn, o die dag

zal de wereld in de as vergaan

zoals voorzegd door David en de Sibylle.

Welk een angst zal er zijn

wanneer de rechter zal komen

om alles streng te oordelen

De bazuin, een zonderling geschal verspreidend

over de graven van alle landstreken,

zal allen vóór de troon ontbieden.

Dood en leven zullen verstommen,

wanneer de schepping zal herrijzen

om zijn rechter rekenschap te geven.

Het boek met aantekeningen zal worden aangebracht

waarin alles staat opgetekend

waarop de wereld zal geoordeeld worden.

Als dan de rechter zetelen zal,

zal al wat verborgen is verschijnen,

niets zal ongewroken blijven.

Wat zal ik, ellendige, dan te zeggen hebben,

welke pleiter zal ik vragen,

als zelfs de rechtvaardige nauwelijks zeker is?

Vorst met geduchte majesteit,

die genadig heelt wie verdient geheeld te worden,

red ook mij, bron van genade!

Gedenk, lieve Jezus,

dat ik de reden van uw komst ben,

laat mij die dag dan niet verloren gaan.

Op zoek naar mij, zijt gij vermoeid gaan zitten,

hebt mij vrijgekocht door uw lijden aan het kruis,

laat zulk lijden niet vergeefs zijn.

Rechtvaardige Rechter der Wrake,

schenk mij de gave der vergiffenis,

nog vóór de dag der rekenschap.

Ik zucht, als de zondaar die ik ben,

van de schuld kleurt mijn aangezicht rood,

God, wees deze smekeling genadig!

Gij, die Maria van schuld hebt bevrijd,

en die de rover hebt verhoord,

hebt ook mij hoop gegeven.

Mijn gebeden zijn niet waardig,

maar gij, die goed zijt, wees mild en maak

dat ik niet verteerd word door het eeuwig vuur.

Bereid mij een plaats tussen uw schapen,

zonder mij af van de bokken,

en laat mij staan aan uw rechterzijde.

Wanneer de vervloekten zijn verslagen

en aan de verterende vlammen prijsgegeven,

roep mij dan onder de gezegenden.

Ik bid u, deemoedig en neergeknield,

en mijn hart bijna tot as gekrompen,

draag zorg voor mij in mijn laatste uur.

Die tranenrijke dag,

waarop uit zijn as verrijzen zal

de zondige mens, om geoordeeld te worden.

Ontzie dan deze mens, mijn God;

Here Jezus lief,

schenk hen de rust. Amen.

(vertaling: G. Debognies)

Zie ook

• Requiem

Trivia

• De Duitse band Subway to Sally heeft de eerste twee regels gebruikt als refrein in hun nummer 'Tag der Rache'
• De tv-serie Father Dowling Mysteries, over een priester annex detective, had als tune een variatie op de eerste vier noten van Dies Irae

Referenties

Zie de categorie Dies Irae van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.