Aleman

Alemana Deutsch
Lurralde eremua:	Alemania Austria Suitza Luxenburgo Liechtenstein Belgika Italia (Bolzano-Hego Tirol) Frantzia (Alsazia eta Lorrena) Danimarka (Hegoaldeko Jutlandia)
Eskualdea:	Nagusiki Erdialdeko Europa
Hiztunak:	185 milioi, hauetatik 105 milioik ama-hizkuntza bezala
Rankina:	10
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra  Germaniarra   Mendebaldeko germaniarra    Goi-alemana     Alemana
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	Alemania, Austria, Liechtenstein, Suitza, Luxenburgo, Belgika, Europar Batasuna. Tokiko hizkuntza ofiziala: Bolzano-Bozen (Italia), Krahule (Polonia), Vatikano Hiria (Suitzar Goardiaren hizkuntza)
Erakunde araugilea:	Rat für deutsche Rechtschreibung
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	de
ISO 639-2:	ger (B)	deu (T)
ISO 639-3:	deu
Alemana munduan      Hizkuntza ofiziala      Oso mintzatua eta ulertua eta/edo hizkuntza nazionala      Eskualde mailan mintzatua

Alemana (Deutsch) indoeuropar hizkuntza bat da, germaniar hizkuntzen taldekoa. Alemania, Austria, Liechtenstein eta Suitzan hitz egiten da batez ere, eta Mundu osoko 11. hizkuntza da hiztunen kopuruari bagagozkio, 120 milioi hiztun baititu. Europar Batasuneko mintzatuena da, 100 milioi hiztunekin. Hizkuntza horren euskal izenak alamanen germaniar tribuan du jatorria.

Banaketa geografikoa

Alemana nagusiki Alemania (herrialde horretako biztanleriaren % 95ek baino gehiagok ama hizkuntza du), Austria (% 89) eta Suitzako (% 65) hizkuntza da. Luxenburgo eta Liechtenstein herrialdeetako hizkuntza ofiziala ere bada.

Alemaniezko hiztunen komunitateak dituzten beste europar herrialde batzuk honako hauek dira: Italiako iparraldean, Bolzano-Hego Tirolgo probintzia); Belgikako alemaniar hiztunak dituzten ekialdeko kantoiak; Frantzian, Alsazia eta Lorrenako lurralde historikoetako departamentuetako hainbat udalerri; eta, azkenik, Danimarkan, Hegoaldeko Jutlandian hainbat udalerri ere baitaude.

Bestalde, badira alemanezko hiztunen komunitateak Txekiar Errepublika, Eslovakia, Hungaria, Polonia, Errumania, Serbia, Errusia, Kazakhstan eta Namibian ere.

Aldaerak

• Aleman standarda: hizkuntza batua, modu arautu modernoan abiatuta 1876an.
• Dialektoak:
  • Behe saxoiera: Belgikako iparraldean, Hegoafrikan eta Herbehereetan.
  • Goi alemana: erdialdekoa (Belgikako ekialdean, Herbehereetako hego-ekialdean, Frantzian eta Luxenburgon) eta goienekoa (Alsazia, Austria eta Suitzan). Yiddish hizkuntza ere aleman garaiaren aldaera da.
  • Amana alemana: Iowan (AEB).
  • Belgrano alemana: Buenos Aires-en (Argentina).
  • Namibiera beltzaren alemana: Namibian.
  • Unser alemana: Papua Ginea Berrian.
  • Pennsylvaniako alemana: Estatu Batuak eta Kanadako Pennsylvania, Ohio, Indiana eta Ontario hitz egiten da.
  • Plaut alemana: Kanada eta Amerikan orokorrean.
  • "Lagunen" alemana: Txilen.

Dialektoak

Alemana germaniar hizkuntzen familiako mendebaldeko adarra osatzen du, germaniar hizkuntzen familia bera indoeuropar hizkuntzen multzoaren barnean dagoelarik. Germaniar dialektoak usadioz bi talde nagusitan banatzen dira: goi-alemana eta behe-alemana.

Alemanaren dialektoen arteko ezberdintasunak bistakoak dira. Hala, bada, dialekto mugakideen artean baizik ezin dute elkar ulertu hiztunek, maiz. Dialekto batzuk ulertezinak zaizkie aleman estandarraz baizik mintzatzen ez diren hiztunei. Dena dela, alemanaren dialekto guztiek continuum bat eratzen dute.

Behe-alemanezko hitza	Goi-alemanezko hitza	Euskarazko esanahia
ik	ich	ni, nik
maken	machen	egin
Dorp	Dorf	errixka
tussen	zwischen	artean
op	auf	gain / gainean
Korf	Korb	saski
dat	das	hori
Appel	Apfel	sagar

Inguruko hizkuntzak

• Iparraldean, daniera eta frisiera.

• Ekialdean, poloniera, sorbiera, txekiera, eslovakiera eta hungariera.

• Mendebaldean, frantsesa eta nederlandera.

• Hegoaldean, italiera, esloveniera, friuliera, ladinoa eta erromantxera.

Literatura

Ikusi: Alemanezko literatura.

Gramatika

Gramatika aldetik nahiko hizkuntza konplexua da:

• Hiru genero daude: maskulinoa, femeninoa eta neutroa. Ez dago hitzak sailkatzeko arau zehatzik. Adibidez, der Sohn (semea, maskulinoa), die Frau (emakumea, femeninoa) eta das Mädchen (neskatoa, neutroa).
• Izenak esaldi eta testuetan beti letra larriz idazten dira, goiko lerroko adibideetan bezala.
• Hizkuntza nahiko flexiboa da, bai artikuluek, bai adjektiboek eta bai izenek zenbakian, kasuan eta generoan komunztadura egiten dute.
• Preposizioek ondoren datorren hitzarekin kasu gramatikalean konkordatzen dute:
  • Ich gehe zu dem Arzt / Ich gehe zum Arzt: Medikuarengana noa.
  • Ich mag ins Kino gehen: Zinemara joatea gustatzen zait.

Artikuluak

Artikuluak

Zehaztuak (bestimmter Artikel)	Singularra (euskarazko -a artikulua)	Plurala (euskarazko -ak edo -ek artikuluak)	Zehaztugabeak (unbestimmter Artikel)	Singularra (euskarazko "bat" artikulua)
	der (maskulinoa)	die (maskulinoa)		ein (maskulinoa)
	die (femeninoa)	die (femeninoa)		eine (femeninoa)
	das (neutroa)	die (neutroa)		ein (neutroa)

Hitzen pluralak

Ez da arau finkorik jarraitzen hitzen plurala osatzeko: hortaz, alemana ikastean, hitz bakoitzaren plurala ikasi beste irtenbiderik ez dago. Adibidez:

• Der Sohn / Die Söhne (semea / semeak), Die Schwester / Die Schwestern (alaba / alabak) edo Das Haus / Die Häuser (etxea / etxeak).

Deklinazioak

Euskaraz edo latinez bezala, alemanez hitzak deklinatu egiten dira. Lau kasu ditu hizkuntzak: nominatiboa, akusatiboa, datiboa eta genitiboa.

Deklinabidea

Deklinazioa	Alemanaz	Euskaraz
Nominatiboa (subjektua)	Der Mann ist hier	Gizona hemen dago
	Die Frau ist hier	Emakumea hemen dago
	Das Kind ist hier	Umea hemen dago
Akusatiboa (osagarri zuzena)	Ich treffe den Mann	Gizona aurkitzen dut
	Ich treffe die Frau	Emakumea aurkitzen dut
	Ich treffe das Kind	Umea aurkitzen dut
Datiboa (Zeharkako osagarria)	Ich sage das dem Mann	Gizonari hori esan diot
	Ich sage das der Frau	Emakumeari hori esan diot
	Ich sage das dem Kind	Umeari hori esan diot
Genitiboa (Noren)	Der Hund des Mannes	Gizonaren txakurra
	Der Hund der Frau	Emakumearen txakurra
	Der Hund des Kindes	Umearen txakurra

Izenordeak

• ich = Ni, nik
• du = hi, hik
• Sie = zu, zuk (begirunezkoa)
• er (maskulinoa) / sie (emakumezkoa) / es (neutroa) = bera, berak / hura, hark
• wir = gu, guk
• ihr = zuek
• sie = haiek

Aditza

Sein (izan / egon)

Orainaldia	Lehenaldia	Etorkizuna
Ich bin (Ni naiz / Ni nago)	Ich war (Ni nintzen / Ni nengoen)	Ich werde sein (Ni izango naiz / Ni egongo naiz)
Du bist (Hi haiz / Hi hago)	Du warst (Hi hintzen / Hi hengoen)	Du wirst sein (Hi izango haiz / Hi egongo haiz)
Er / Sie / Es ist (Bera da / Bera dago)	Er / sie / es war (Bera zen / Bera zegoen)	Er / sie / es wird sein (Bera izango da / Bera egongo da)
Wir sind (Gu gara / Gu gaude)	Wir waren (Gu ginen / Gu geunden)	Wir werden sein (Gu izango gara / Gu egongo gara)
Ihr seid (Zuek zarete / Zuek zaudete)	Ihr wart (Zuek zineten / Zuek zeundeten)	Ihr werdet sein (Zuek izango zarete / Zuek egongo zarete)
Sie sind (Haiek dira / Haiek daude)	Sie waren (Haiek ziren / Haiek zeuden)	Sie werden sein (Haiek izango dira / Haiek egongo dira)

Haben (ukan, eduki)

Orainaldia	Lehenaldia	Etorkizuna
Ich habe (Nik dut)	Ich hatte (Nik nuen)	Ich werde haben (Nik izango dut)
Du hast (Hik duk / dun)	Du hattest (Hik huen)	Du wirst haben (Hik izango duk / dun)
Er / Sie / Es hat (Berak duk)	Er / sie / es hatte (Berak zuen)	Er / sie / es wird haben (Bera izango du)
Wir haben (Guk dugu)	Wir hatten (Gu genuen)	Wir werden haben (Guk izango dugu)
Ihr habt (Zuek duzue)	Ihr hattet (Zuek zenuten)	Ihr werdet haben (Zuek izango duzue)
Sie haben (Haiek dute)	Sie hatten (Haiek zuten)	Sie werden sein (Haiek izango dute)

Oinarrizko esaldiak

• Guten Tag (formala) = Kaixo / Egun on.
• Hallo (informala) = Epa / Aupa.
• Wie geht’s? = Zer moduz?
• Danke, gut = Ongi, eskerrik asko.
• Wie heißt du? / Wie heißen Sie? = Zein da zure izena? / Nola duzu izena?
• Ich heiße Jürgen = Jürgen izena dut / Jürgen deitzen naiz.
• Bitte = Mesedez.
• Bitte sehr! = Ez horregatik!
• Ja = Bai.
• Nein = Ez.
• Hilfe! = Lagundu!
• Sprichst du Baskisch? = Euskaraz hitz egiten al duzu?
• Gibt es hier jemanden, der Baskisch spricht? = Ba al dago euskaraz mintzatzen den norbait?
• Ich kann nicht [so gut] Deutsch sprechen = Ez dut alemanaz [ongi] hitz egiten.
• Ich verstehe das nicht = Ez dut ulertzen.
• Wo ist die Toilette? = Non dago komuna?
• Guten Morgen = Egun on.
• Guten Abend = Arratsalde on.
• Gute Nacht = Gabon.
• Auf Wiedersehen = Agur / Ikusi arte.

Gramatikak eta hiztegiak

• Duden: Die Grammatik. Mannheim: Dudenverlag ⁸2009 (alemanez).
• Duden: Die deutsche Rechtschreibung. Mannheim: Dudenverlag ²⁵2009 (alemanez).
• Rubio, E.M.: WörterbucHiztegia euskara alemana. Donostia: Elkarlanean 2005.

Kanpo loturak

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aleman

• Germanistik.org (Espainiako alemanezko webgunea)

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.