Reszel
| Reszel | |||
|
|
|||
| Blazono | |||
|
|||
| Genitivo de la nomo | Reszla | ||
| Provinco | Varmio-Mazurio | ||
| Distrikto | Distrikto Kętrzyński | ||
| Komunumo | Komunumo Reszel | ||
| Speco de komunumo | Urbo-kampa | ||
| Fondita en | 1241 | ||
| Urborajtoj | 1337 | ||
| Koordinatoj | 54° 3′ N, 21° 9′ O54.05222222222221.144722222222Koordinatoj: 54° 3′ N, 21° 9′ O | ||
| Areo | 3,81 km² | ||
| Loĝantaro | 5226 (en 2004) | ||
| Loĝdenso | 1371,7 loĝ./km² | ||
| Poŝtkodo | 11-440 | ||
| Telefona antaŭkodo | 89 | ||
| TERYT | 6283608054 | ||
| Estro | Zdzisław Szypulski | ||
| Titolo de estro | Urbestro | ||
| Adreso de estraro | Rynek 24 | ||
| Retpoŝto de estraro | [email protected] | ||
| Poŝtkodo de estraro | 11-440 | ||
| Telefono de estraro | 89 755-01-06 | ||
| Fakso de estraro | 89 755-07-58 | ||
| Poŝto de estraro | [email protected] | ||
| Komunuma retejo | http://reszel.pl/ | ||
Reszel (legu: Reŝel) (germane: Rößel; litove: Rešlius) estas urbo en Varmio-Mazurio en Pollando.
grize: la "galindoj" markitaj kiel baltoj, sed ne kiel praprusoj,
la regionoj Sasnia kaj Lubavia markitaj kiel miksitaj praprusaj-slavaj regionoj
_compared_with_today%27s_borders_PL.png)
Legendo:
- Krono de la Regno de Pollando, 1635
- Duklando Prusio – feŭdo de la Krono de la Regno de Pollando
- Grandprinclando Litovio (Litvo)
- Livonio – la teritoriaj posedaĵoj de la Krono de la Regno de Pollando kaj Grandprinclando Litovio (Litvo)
- Kurlando – feŭdo de la Krono de la Regno de Pollando
Ĝi apartenas al komunumo Reszel en distrikto Kętrzyński.
Urborajton ricevis Reszel en la jaro 1337. En la loko, en kiu nun staras kastelo antaŭe la Ordeno de Germanaj Kavaliroj konstruis lignan kasteleton. En la 13-a jc ekregis tie ĉi varmiaj episkopoj, kiuj komencis konstrui brikan kastelon, kies konstruado daŭris 50 jarojn. Meze de 15-a jc ĝi perdis sian defendan rolon kaj servis nur por administraj celoj. En la 18-a jc la kastelo ruiniĝis, de tiu ĉi tempo ĝis la dudekaj jaroj de la 19-a jc kastelo estis ruinaĵo. Poste oni rekonstruis ĝin kaj eklokiĝis ĉi tie evangelia preĝejo kaj malgranda muzeo.
Enhavo
Historio[redakti | redakti fonton]
Historio de Reszel en la Mezepoko[redakti | redakti fonton]
La teritorion de la nuna urbo antaŭe setladis la gento bartoj' de la praprusoj (vidu la apudan mapon). En la jaro 1241 sur la loko de iama setlejo de la praprusoj oni konstruis la defendan gardoturon. La unua setlejo, kiun konstruis la teŭtonoj kadre de la sia speciala setlad-agado, daŭris mallonge, ĉar jam en la jaro 1242 la defenda gardturo estis detruita fare de la praprusoj, kaj la fortresanaron ili mortigis. Ses jaroj poste denove Varmion ekokupis la Teŭtona Ordeno. En la jaro 1249 oni rekonstruis la ruinigitan kastelon en Reszel. De la jarod 1243 Reszel apartenas al la dominio de episkopoj en Varmio. La unua mencio pri la kastelo aperas en la dokumento el la jaro 1254. Ses jaroj poste denove okazis la bataloj de praprusoj kontraŭ Teŭtona Ordeno dum la 2-a ribelo de praprusoj (vidu la apudan mapon). En la jaro 1264, kiam la traktado fiaskis, kastelo estis bruligita kaj forlasis ĝin la teŭtonoj. La kastelo kaj la burgo finfine estis rekonstruita post la finfina venko de teŭtonoj kun la praprusoj en la jaro 1273. W 1300 roku mieszczanie z Braniewo założyli przy strażnicy osadę handlową. Jej szybki rozwój pozwolił na wystawienie osadzie 12 lipca 1337 roku przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim. Pierwszym sołtysem został braniewski mieszczanin Elerus. W 1347 roku w Reszlu zjawili się bracia z zakonu augustianów, którzy w latach 1374-1375 wybudowali klasztor i kościół. Świątynia zawaliła się w 1580 roku, ale już trzy lata później wzniesiono nowy kościół. W XV wieku, w okresie wojen polsko-krzyżackich, Reszel przeżywał kryzys gospodarczy. Jego okolice zostały splądrowane przez maszerujące wojska. En la jaro 1440 Reszel aliĝis al la Prusia Konfederacio (vidu la apudan historian dokumenton) kiu estis kontraŭ la Teŭtona Ordeno. Dum la Dektrijara milito inter la teŭtonoj kaj Pollando (vidu la apudan mapon), en fine de la milito, do en la jaro 1466 laŭ la Pac-traktato de Toruno la urbo revenas sub la polan reĝon, kaj Reszel fariĝis la pola lima urbo.
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)
Histori de Reszel en la 16a jc ĝis la 18a jc[redakti | redakti fonton]
En la jaro 1505 oni komencis la konstruon de la defendmuroj kaj urbaj fortikaĵoj, danke al kiuj urbo povis sin defendi kontraŭ la atako de la armeo de la Teŭtona Ordeno en la jaro 1520. Mieszczanie reszelscy dobrze prosperowali w wieku XV i XVI, ale największy rozkwit nastąpił w XVII stuleciu. W mieście istniały wówczas liczne warsztaty malarskie i złotnicze. Od końca XVI wieku w Reszlu działała szkoła dla dziewcząt prowadzona przez siostry katarzynki. Szkoła parafialna funkcjonowała natomiast przy kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W 1632 roku jezuici uruchomili kolegium reszelskie, drugą po Braniewie szkołę średnią na terenie Warmii. W latach 1631-1797 w szkole uczyło się łącznie 5733 uczniów. W mieście działały również dwa szpitale, w tym jeden przeznaczony dla chorych na trąd. Okres wojen szwedzkich oraz wybuch epidemii dżumy na początku XVIII wieku wyniszczyły miasto, zarówno pod względem gospodarczym, jak i ludnościowym. Mimo wszystko w 1772 roku Reszel liczył aż 1880 mieszkańców, a miejscowe rzemiosło rozwijało się intensywnie, danke al la komerco de greno kaj drapo. Post la unua dispartigo de Pollando en la jaro 1772 la urbo estis aneksita de Prusio.
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)
Historio de Reszel en la 19a jc ĝis la 21a jc[redakti | redakti fonton]
La loka kastelo estis uzata kiel maliberejo, grenejo kaj magazeno de la alkoholaĵoj. Ogromne spustoszenie i wyniszczenie Reszla związane było z pożarem, który wybuchł w czerwcu 1806 roku. Miasto znajdowało się w ruinie. Odbudowę Reszla rozpoczęto w 1807 roku. By odbudować miasto rozebrano część murów obronnych. W 1816 roku ukończono budowę ratusza. Kolejne lata to okres stagnacji miasta, spowodowany między innymi pożarami z lat 1841 i 1917. W 1854 roku w mieście założono cmentarz żydowski, na którym ostatni pochówek odbył się w latach trzydziestych XX wieku. W 1898 roku uruchomiono nową sieć wodociągową, a rok później założono centralę telefoniczną. W 1908 roku miasto uzyskało połączenie kolejowe. W 1910 roku Reszel był zamieszkany przez 4457 osób. Dum la Unua Mondmilito en la jaro 1914 la urbon ekokupis rusoj. W 1939 roku miasto liczyło 5058 mieszkańców. Siły niemieckie zostały wyparte z miasta w 1945 roku przez oddziały Armii Czerwonej. Miasto nie doznało większych zniszczeń w wyniku działań wojennych. Po zakończeniu II wojny światowej pierwszym burmistrzem został Zygmunt Plejznerowski. Post la jaro 1945 ekfunkciis malsanulejo, lernejo, poŝtoficejo kaj hotelo.
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, la doktoriĝ-kandidato en Pomeria Akademio en Slupsko / Słupsk, kaj publikigita ĉi tie laŭ lia peto kaj permeso)
Bibliografio:
Stanisław Archemczyk (2010): Historia Warmii i Mazur, tom 1. Pradzieje-1772 rok, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn.
Stanisław Archemczyk (2011): Historia Warmii i Mazur, tom 2. Lata 1772-2010, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn.
Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Filip Sulimierski (1888): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom 9, Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Warszawa.
Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński (1996): Warmia Mazury. Przewodnik, Agencja TD, Białystok.
Marcin Kuleszo, Barbara Wojczulanis (2001): Warmia i Mazury. Przewodnik ilustrowany,Agencja Fotograficzno-Wydawnicza Mazury, Olsztyn.
Janina Danuta Łaniec (1997): Dzieje Reszla. Lata 1945-1991, Top Kurier, Toruń.
Sława Mojzych-Rudowska (1978): Reszel. Z dziejów miasta, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.
Andrzej Rzempołuch (1993): Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza Remix, Olsztyn.
Andrzej Wakar (1978): Kętrzyn. Z dziejów miasta i okolic, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn.
