Иран

Иран гӀаж. ایران
Байракх ХӀост
Девиз: «Йозуш цахилар, Маршо, Исламан Республика» «اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی» «Эстекълаль, азади, джомхӀури-йе-эсломи»
Шатлакхан Илли: «سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ» «Сору́де мелли́йе Ира́н»
Кхоьллина	1979 шаран 1 апрель (Исламан революци)
Официалан мотт	гӀажарийн
Коьрта гӀала	ТехӀеран
Яккхий гӀаланаш	ТехӀеран, Мешхед, Кередж, Тебриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
Урхаллин тайпа	Исламан республика
Лакхара куьгалхо Президент цхьалгӀа вице-президент	Ӏали Хаменеи Хьасан Рухьани Эшаг Джахангири
Пачхьалкхан дин	ислам, шиӀиташ
Латта • Массо • % хина тӀехле.	17-гӀа дуьненахь 1 648 000 км² 0,7
Бахархой • Мах хадор (2013) • Луьсталла	79 853 900 адам. 42 адам./км²
ДЧС   • Дерриг (2012)   • ХӀораннан а сина	997,4 млрд $ (18-гӀ) 13100 $
АДКМ (2013)	0,742 (лакхара) (76-гl)
Ахча	Иранан риал (IRR, код 364)
Интернет-доменаш	.ir
Код ISO	IR
Код МОК	IRI
Телефонан код	+98
Сахьтан асаш	+3:30 (аьхккий — UTC+4:30), IRST

Иранан Исламан Республика (гӀажар. جمهوری اسلامی ایران‎) — ДжомхӀури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), доца — Иран, ГӀажарийчоь (гӀаж. ایران) — Хьалхара Азера пачхьалкх ю, коьрта гӀала — ТехӀеран ю.

Географи

Малхбалехь ОвхӀан-пачхьалкхаца а, Пакистанаца а, Малхбузехь Ӏиракъаца доза ду. Къилбсед-Малхбузехь Турцица а, Азербайджанац а, Эрмалойчоьца а, Къилбсед-Малхбалехь Туркменица доза ду.

Къилбседехь Каспий-хӀорданца а, Къилб-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, Къилб-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш ю ГӀажарийчоь. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил ю Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу.

Яккхий гӀаланаш

ГӀажарийчоьнан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала ю — ТехӀеран гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду (14 млн в агломерации). ТехӀеранехь пачхьалкхан ахнал дукху индустрин ницкъаш бу, цу юкъахь ю — автомобилан, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь ю — Мешхед, иза ю шиитий лараме гӀала.

• 

  تهران
  ТехӀеран
  8 778 535
  
• 

  مشهد
  Мешхед
  2 427 316
  
• 

  کرج
  Кередж
  1 602 350
• 

  اصفهان
  Исфахан
  1 600 554
• 

  تبریز
  Тебриз
  1 496 319
• 

  شیراز
  Шираз
  1 307 552
• 

  قم
  Кум
  1 081 745
• 

  اهواز
  Ахваз
  832 969
• 

  کرمانشاه
  Керманшах
  784 602
• 

  کرمان
  Керман
  721 374

ГӀажарийчоьнан административн екъаялар

Малхбузен
Азербайджан

Малхбален
Азербайджан

Ардебиль

Гилян

Мазендеран

Зенджан

Курдистан

Казвин

Тегеран

Керманшах

Хамадан

Илам

Лурестан

Меркези

Кум

Хузестан

Чехармехаль
а, Бахтиари а

Кохгилуйе а,
Бойерахмед а

Альборз

Исфахан

Семнан

Голестан

Къилбаседа
Хорасан

Хорасан
-Резави

Къилба
Хорасан

Йезд

Керман

Бушир

Хормозган

Фарс

Систан
а,
Белуджистан а

ГӀажарийчоьнан коьрта административн дакъош ду останаш (гӀаж. استان — ostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā), цера чохь ю шахрестанаш (гӀаж. شهرستان), шахрестанийн чохь ю — бахшаш (гӀаж. بخش). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла (гӀаж. مرکز — markaz). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). ГӀажарийчоьнан ю 31 остан:

1. ТехӀеран 2. Кум 3. Юккъера остан 4. Казвин 5. Гилян 6. Ардебиль 7. Зенджан 8. Малхбален Азербайджан 9. Малхбузен Азербайджан 10. Курдистан

11. Хамадан 12. Керманшах 13. Илам 14. Лурестан 15. Хузестан 16. Чехармехаль а Бахтиари а 17. Кохгилуйе а Бойерахмед а 18. Бушир 19. Фарс 20. Хормозган

21. Систан а Белуджистан а 22. Керман 23. Йезд 24. Исфахан 25. Семнан 26. Мазендеран 27. Голестан 28. Къилбаседа Хорасан 29. Хорасан-Резави 30. Къилба Хорасан 31. Альборз

1950 шоа кхачале ГӀажарийчоь екъалуш яра 12 остан: Ардалян, Азербайджан, Белуджистан, Фарс, Гилян, Араки-Аджам, Хорасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан и Мазендеран. 1950-м уьш кӀезиг йира 10, а тӀакха 1960 тӀера 1981 кхаччалц уьш дукху хиллира 28. 2004 шарахь ТехӀеран 3 остан йира, ТехӀеран 2010 шарахь 2 остан йира.

Билгалдахарш