Metro

Zobacz też: inne znaczenia.

Nowy Jork

Londyn – zajezdnia metra Morden

Budapeszt – pierwsze elektryczne metro w kontynentalnej Europie

Ruchome schody na stacji Arsenalna są jednymi z najdłuższych

Cleveland

Paryż – pociąg roboczy

Warszawa – stacja Pole Mokotowskie

Warszawa – stacja Plac Wilsona

Metro (fr. métro, od fr. chemin de fer métropolitain, metropolitalna droga żelazna) – kolej przeznaczona do transportu pasażerów, o zdolności przepustowej umożliwiającej obsługę ruchu o dużym nasileniu oraz charakteryzująca się wyłącznymi prawami drogi, wielowagonowymi pociągami, dużą prędkością i dużym przyspieszeniem, złożonym systemem sygnalizacji, jak również brakiem skrzyżowań jednopoziomowych, w celu umożliwienia wysokiej częstotliwości jazdy pociągów oraz dużego obciążenia peronu^[1]^[2]^[3]^[4].

Metro charakteryzują ponadto rozmieszczone blisko siebie stacje, co zwykle oznacza odległość 700–1200 m między stacjami. „Duża prędkość” odnosi się tu do porównania z tramwajami i koleją miejską i oznacza w tym przypadku około 30–40 km/h na krótszych odcinkach i 40–70 km/h na dłuższych odcinkach^[1].

Linie metra prowadzone mogą być w płytkich lub głębokich tunelach, po powierzchni terenu, a także na estakadach nad poziomem ulic^[4].

Granica między metrem a innymi środkami transportu zbiorowego, do których zaliczyć możemy szybki tramwaj i kolej miejską, nie jest zawsze wyraźnie określona. Nazwa metro używana jest w niektórych krajach na określenie systemów, które łączą w sobie elementy prawdziwego metra, premetra, szybkiego tramwaju i kolei miejskiej. Z drugiej strony istnieją też systemy kolei miejskich spełniające wszystkie kryteria, aby nosić oficjalną nazwę metra, jednak nie są tak nazywane^[5]^[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1845 r. został otwarty podziemny tunel kolejowy, ciągnący się przez około 500 m pod ulicami Brooklynu (obecnie Nowy Jork). Pierwsza całkowicie podziemna linia została otwarta w Londynie już 10 stycznia 1863. Zbudowana została na niewielkiej głębokości, metodą odkrywkową. Łączyła ulice Bishop’s Bridge Road (Paddington) i Farringdon, miała długość 6 km. Londyńskie metro szybko się rozrastało i powstawały kolejne linie. W 1890 otwarta została pierwsza na świecie zelektryfikowana linia obsługiwana przez City & South London Railway, jednak na większości linii do 1905 wagony ciągnięte były przez lokomotywy parowe, co wymagało zastosowania wiatraków i szybów w celu wentylacji tuneli. Pierwszy tunel podwodny przebito pod Tamizą, wybudowany został przez sir Marca Brunela i jego syna Isambarda. Początkowo projektowany dla ruchu konnego, stał się częścią metra w roku 1869.

W 1870 otwarto eksperymentalną linię w Nowym Jorku, zamknięto ją jednak po trzech latach. Pierwsza kolej podziemna w kontynentalnej Europie pojawiła się w Budapeszcie w 1896 po zaledwie dwóch latach budowy. Łączyła Vörösmarty tér w centrum miasta z Artézi fürdő (obecnie Széchenyi fürdő) i była obsługiwana przez składy elektryczne. W tym samym roku oddano do użytku linię w Glasgow, w której wagony ciągnięte były za pomocą systemu lin stalowych, aż do chwili elektryfikacji w 1935 r.

W 1900 zostało otwarte metro w Paryżu. Jego pełna nazwa – Chemin de Fer Métropolitain (metropolitalna kolej żelazna) – była wiernym tłumaczeniem angielskiego London Metropolitan Railway. W języku francuskim nazwa została skrócona do pojedynczego słowa – métro – przejętego następnie przez wiele innych języków, w tym polski.

Najstarszą linią kolei podziemnej w Stanach Zjednoczonych jest Green Line (Zielona Linia) oddana w Bostonie w 1897 r. Pierwsza regularna podziemna linia w Nowym Jorku została oddana w 1904, choć pierwsze pociągi miejskie kursowały nad ziemią już prawie 35 lat wcześniej (nieistniejąca już Ninth Avenue Line otwarta w 1868 a zamknięta ostatecznie w 1958).

Pierwsza linia na półkuli południowej została zbudowana w Buenos Aires (Argentyna) w 1913 r. Najstarszą linią w Azji jest otwarta 30 grudnia 1927 r. tokijska linia Ginza. Systemy metra w Afryce istnieją tylko w Kairze (1987) i w Algierze (2011). W Oceanii nie istnieje żaden system metra, istnieją natomiast podziemne odcinki kolejowe i/lub tramwajowe w Sydney, Melbourne, Brisbane, Wellington i Auckland.

Systemy metra[edytuj | edytuj kod]

Osobny artykuł: Lista systemów metra.

Najmniejszą miejscowością na świecie, w której zbudowano metro jest liczące 1200 mieszkańców Serfaus w Austrii. Powstało w latach osiemdziesiątych XX wieku. Składa się z jednej linii o długości 1200 metrów i z czterech przystanków. Służy narciarzom, którzy przyjeżdżają tam na wakacje^[7].
W 2015 roku metro w Nowym Jorku miało najwięcej stacji (469) i linii (27)^[8]^[9].
Najwięcej pasażerów rocznie przewiozło metro w Tokio – ponad trzy miliardy^[10].
Największą łączną długość linii ma metro w Szanghaju: 425 km^[11].
Stacją leżącą najniżej na świecie pod powierzchnią gruntu jest znajdująca się na głębokości 105 metrów Arsenalna w Kijowie^[12].
Równolegle z metrem moskiewskim funkcjonuje metro tylko dla władz i wojska, prawdopodobnie jedyne takie na świecie.
Najwięcej miast z metrem mają Chiny – 17, Stany Zjednoczone – 11 i Japonia – 10.
Spośród państw europejskich najwięcej miast z metrem ma Rosja – 7. Dwa z nich znajdują się w azjatyckiej części Federacji.
Spośród państw europejskich, które w 100% znajdują się w Europie (pomijając terytoria zamorskie), najwięcej miast z metrem mają Hiszpania – 7 i Francja – 6.
Najbardziej na północ położonym systemem metra jest metro w Helsinkach, najbliższe bieguna południowego jest metro w Buenos Aires.
Kontynentem z najmniejszą liczbą miast z metrem jest Afryka – funkcjonują tylko w Kairze i Algierze.

W państwach Unii Europejskiej istnieje obecnie ponad 40 sieci metra; ostatnie inwestycje przeprowadzono w: Kopenhadze (październik 2002), Porto (grudzień 2002), Rennes (2002), Turynie (2006), Palma de Mallorca (2007), Sewilli (2009) i Brescii (marzec 2013) i Maladze (lipiec 2014). Obecnie w budowie jest linia metra w Salonikach.

Metro w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Warszawa[edytuj | edytuj kod]

Osobny artykuł: Metro w Warszawie.

Plany wybudowania metra w Warszawie pojawiały się już w okresie międzywojennym. Pierwsze poważne prace przerwał wybuch II wojny światowej. Krótko po wojnie powrócono do pomysłu budowy kolei podziemnej w Warszawie, zmieniając plany na rzecz metra głębokiego. Zaawansowany projekt został jednak zarzucony z powodu wysokich kosztów i trudności w budowie.

Działające metro w Warszawie było formalnie budowane od 15 kwietnia 1983 r. (kiedy to został wbity w ziemię pierwszy pal stalowy na trasie wykopu podziemnej kolei), a gotowy odcinek metra otwarto 7 kwietnia 1995, z czteroletnim opóźnieniem. I linia (Kabaty-Młociny) została ukończona po 25 latach, 25 października 2008 roku, kiedy to otwarto trzy ostatnie stacje na północnym krańcu.

Budowa centralnego odcinka II linii metra, długości około 6 km ze stacjami Rondo Daszyńskiego, Rondo ONZ, Świętokrzyska, Nowy Świat-Uniwersytet, Centrum Nauki Kopernik, Stadion Narodowy i Dworzec Wileński rozpoczęła się w 2010 roku. Druga linia metra ruszyła 8 marca 2015.

Kraków[edytuj | edytuj kod]

Docelowy system planowanego metra w Krakowie

W latach 60. XX wieku pojawiły się pierwsze założenia budowy sieci premetra^[13]. Już wtedy odbyła się konferencja naukowców i specjalistów od transportu pt. „Metro w Krakowie”. Od tamtego czasu, mimo że problem był wielokrotnie dyskutowany, nie został poruszony przez władze miasta. Dopiero w 2014 roku projekt wpisano do referendum, w którym mieszkańcy opowiedzieli się za jego realizacją^[14].

Szczegółowe studium wykonalności dla krakowskiego metra ma zostać ukończone w 2016 lub w 2017 roku^[15]. Uzyskanie decyzji środowiskowej planuje się na 2018. We wrześniu tego samego roku mogłaby ruszyć budowa^[16]. Kraków jest jedynym miastem w Polsce poza Warszawą, gdzie projekt budowy metra zapisano w oficjalnych dokumentach^[17].

Szacuje się, że budowa linii A o długości 19 kilometrów ma kosztować od 8 do 12 miliardów złotych. Koszt wszystkich trzech tras ma wynieść 25 miliardów^[18].

Linia A

Linia A krakowskiego metra ma połączyć Bronowice z Nową Hutą. Rozważane są dwa warianty^[19]. Niezależnie od ostatecznej decyzji, odcinki pod Starym Miastem i Nową Hutą będą przebiegać pod ziemią^[20].

Pierwszy wariant przebiegu linii A
Drugi wariant przebiegu linii A

Wariant pierwotny
Nazwa stacji	Lokalizacja^[19]
Bronowice	Armii Krajowej
Widok	Armii Krajowej, Bronowicka
Przybyszewskiego	Przybyszewskiego, Lea
Piastowska	Piastowska (okolice Altanowej)
Królewska	Królewska, Kijowska
AGH	Mickiewicza, Czarnowiejska
Basztowa	Basztowa, Długa
Dworzec Główny	Lubicz, Pawia
Rondo Mogilskie	Rondo Mogilskie
Cystersów	Mogilska, Cystersów
Kraków Arena	Stanisława Lema
Olsza	Młyńska, Pilotów
Prądnik Czerwony	Rondo Stanisława Barei
Osiedle Oświecenia	Dobrego Pasterza, Bohomolca
Stelli-Sawickiego	Bora-Komorowskiego, Stelli-Sawickiego
Bieńczyce	Rondo gen. Maczka
Kocmyrzowska	Rondo Kocmyrzowskie
Aleja Róż	Plac Centralny Nowej Huty
Suche Stawy	Jana Pawła II, Bulwarowa
Mogiła	Ptaszyckiego, Igołomska

Wariant alternatywny
Nazwa stacji	Lokalizacja^[19]
Bronowice	Armii Krajowej, Conrada
Głowackiego	Głowackiego, Czyżewskiego
Mazowiecka	Kijowska, Mazowiecka
Królewska	Królewska, Nowowiejska
Kijowska	Kijowska, Czarnowiejska
AGH	Mickiewicza, Czarnowiejska
Rajska	Rajska, Karmelicka
Rynek Kleparski	okolice Rynku Kleparskiego
Dworzec Główny	okolice Dworca Głównego
Rondo Mogilskie	Rondo Mogilskie
Brodowicza	Brodowicza, Olszańska
Pilotów	okolice Ronda Młyńskiego
Bora Komorowskiego	Akacjowa
Stelli-Sawickiego	Stelli-Sawickiego, Orlińskiego
Osiedle Dywizjonu 303	okolice ul. Uniwersału Połanieckiego
Bieńczycka	Bieńczyckiej, Medweckiego
Plac Centralny	Plac Centralny im. Reagana
Suche Stawy	Jana Pawła II, Bulwarowa
Mogiła	Igołomska, Kępska

Łódź[edytuj | edytuj kod]

W latach 30. XX w. pojawiła się koncepcja budowy metra w Łodzi. Zakładała budowę jednej linii z Bałuckiego Rynku do Górnego Rynku (obecnie plac Reymonta). Koncepcje te nie zostały zrealizowane. Według jednej z późniejszych koncepcji miały powstać dwie linie o łącznej długości 53,5 km^[21]^[22]:

Linia A: Teofilów – Bałucki Rynek – Śródmieście – plac Niepodległości – Dąbrowa – Olechów – Janów^[22],
Linia B: Retkinia – dworzec Łódź Kaliska – dworzec Łódź Fabryczna – dzielnica Uniwersytecka – Henryków^[22].

Tunel średnicowy

Osobne plany połączenia dworca Łódź Fabryczna z zachodnim ramieniem kolei obwodowej istnieją od ponad 100 lat. W 2011 roku rozpoczęła się przebudowa dworca Łódź Fabryczna, który ma być przystosowany do kolei dużych prędkości oraz budowy tunelu średnicowego, łączącego (zgodnie z pierwotnymi planami) obecną sieć kolejową, biegnącą ze wschodu do centrum, z zachodnim ramieniem kolei obwodowej^[23].

Po przeniesieniu dworca Łódź Fabryczna pod ziemię, ze względu na warunki dotacji europejskiej, miasto jest zmuszone do budowy tunelu. Zaspokajając wymagania aglomeracji i pamiętając o planach metra, postanowiono wybudować w nim (nie licząc samego dworca) dwie stacje – pod skrzyżowaniem Kościuszki-Zielona i pod Manufakturą. Dzięki temu, w połączeniu ze stacjami i nową linią Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej, mieszkańcy otrzymają system kolei metropolitalnej, zawierający w sobie funkcje podziemnego metra^[24]. Przetarg ma być ogłoszony 1 grudnia 2016 roku; termin zakończenia prac ma nastąpić w 2021 roku i jest ściśle powiązany z kandydaturą Łodzi na EXPO 2022.

Wrocław[edytuj | edytuj kod]

W latach 30. XX wieku oraz w czasie II wojny światowej planowano budowę metra we Wrocławiu^[25]^[26]. Także po wojnie opracowano plan metra we Wrocławiu, został on zamieszczony w publikacji „Szybka Komunikacja Miejska” opracowanej przez Jerzego Ostaszewicza i Mariana Rataja^[25]. Wstępnie zaproponowano 2 linie poprowadzone w tunelu:

linia I: Dworzec Nadodrze – Rynek – Piłsudskiego – Powstańców Śląskich. – Hallera
linia II: Pilczyce – Plac Jana Pawła II – Rynek – Plac Dominikański – Plac Grunwaldzki

W późniejszym czasie zaproponowano przedłużenie powyższych linii: w tunelu lub w wariancie naziemnym. Przez długie lata we Wrocławiu panowało stwierdzenie, że w warunkach hydrologiczno-geologicznych, w których położone jest miasto nie jest możliwa budowa metra. Jednak przy obecnym zaawansowaniu technologii nie byłby to duży problem. Na przełomie czerwca i lipca 2011 roku w prasie pojawiła się informacja, że Urząd Miejski we Wrocławiu zlecił Polskiej Akademii Nauk wykonanie koncepcji budowy metra we Wrocławiu^[27]. Naukowcy z Politechniki Wrocławskiej zamiast klasycznego metra proponują dwa tunele tramwajowe pod ścisłym centrum miasta, co jest wariantem kilkukrotnie tańszym. W 2013 roku przedstawiono wstępną koncepcję metra we Wrocławiu.